تاریخ ایجاد در 30 مهر 1392

عنوان: مقایسه تطبیقی اندیشه سیاسی اخوان المسلمین با سلفی های تکفیری(با تاکید بر سازمان القاعده )

استاد راهنما : دکتر جلیل رحیمی جهان آبادی

استاد مشاور : دکتر محسن مدیر شانه چی

دانشجو : رضا صداقت

تاریخ دفاع : 1389

چکیده :

نظام معرفت دینی اسلامی در طول تاریخ و تحول و تطور نظام فکری و اجتماعی جوامع مسلمان همواره موجد و ایفاگر نقش های کلیدی در حرکت های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی اجتماعات انسانی بوده است.

در این میان اندیشه سیاسی و اجتماعی منبعث از این تکاپوی فکری، یکی از فعالترین حوزه های حیات فکری مسلمانان در قرون اخیر می باشد. این فعالیت از یک سو مرتبط با مبارزه ادامه دار ملل اسلامی به جهت کسب آزادی و استقلال میهنشان از قدرت های غربی تبیین می شود و از سوی دیگر توسط انگاره های درونی اندیشه اسلامی و لزوم استقرار و استقلال دار الاسلام از دارالکفر تفسیر می گردد. (عنایت، 1362: 16)

به نظر می رسد که هرگاه در جهان اهل سنت صحبت اسلام سیاسی و اسلام گرایی سیاسی به میان می آید عمدتاً مراد و منظور سلفیه و انشعابات گناگون این نحله فکری و سیاسی می باشد. در سراسر سده گذشته و حتی پیش از آن جنبش های فکری و سیاسی فراوانی تحت تاثیر این نحله فکری پا به عرصه اجتماعی کشورهای اسلامی گذارده اند و دست کم در یک مورد توانسته اند در شبه جزیره عربستان دولتی مبتنی بر عقاید سلفیه وهابی تشکیل دهند.

اما می توان گفت که مهمترین و تاثیر گذارترین جنبش سلفی در جهان اسلام جنبش اخوان المسلمین است که در مصر پایه گذاری شد و به سراسر جهان اسلام نشر و گسترش یافت. طی سالیان متمادی از این جنبش انشعابات فراوانی پدیدار شده اند که یکی از مهمترین آنها سلفی های تکفیری می باشند. اگرچه زیر بنا و پایه و اساس عقاید هر دو جنبش تفکرات سلفی گرایانه است اما تحت تاثیر شرایطی خاص در بسیاری از آرا و اعمال متفاوت و متمایز شده اند به گونه ای که از دل جنبش اخانی یک سازمان متمایل به کار اصلاحی و حزبی در جهان اسلام متولد شده و از طرف دیگر گروه های تکفیری ناسازگار با تمامی جلوه های سیاسی و اجتماعی موجود در کشورهای اسلامی شکل گرفته است.

بنابراین، شناخت و بررسی تطبیقی آرا و اندیشه سیاسی این دو گروه سلفی می تواند در شناخت چگونگی پدیداری و عملکرد این نحله های فکری در جهان اسلام کمک فراوانی به پژوهشگران این حوزه بنماید.

توجه به این نکته حیاتی است که فرق و نحل فکری اسلامی ریشه و رکن اساسی و خاستگاه بسیاری از حرکت ها و جنبش های پویا در جوامع مسلمان بوده اند. این نکته از آنجا تقویت می شود که بدانیم به لحاظ سنتی اسلام در هم تنیده بوده و تفکیک مطلق آنها در نظر برخی از مسلمانان محال فرض شده است.

براساس این استدلال، روشن است که واکاوی و بررسی ریشه های فکری و جریان ها و جنبش هایی که داعیه اسلامی بودن دارند، یکی از مهمترین و شاید رکن شناسایی و درک چیستی جریان ها و حرکت های مسلمانان در کشورهای اسلامی باشد. به عبارت دیگر، مساله مهم آن خواهد بود که جریان ها و نحله های فکری و مسلمانان چه تاثیراتی بر حرکت های اجتماعی و سیاسی جوامع اسلامی گذارده و ساز و کار این تاثیر به چه ترتیب می باشد و یا به عکس، اندیشه سیاسی گروههای فعال در جهان اسلامی که در این پژوهش جماعت اخوان المسلمین و جماعات سلفی تکفیری بویژه سازمان القاعده می باشند از چه آبشخورهای فکری و سیاسی تغذیه می شوند و تفاووت نگرشهای آنان در چیست. در اینجا بحث بر سر تاثیر شرایط محیطی و تاثیرات تجربیات عملی جوامع اسلامی و جریانات اسلامگرا بر چگونگی تحولات عملی و نظری آنان نیست و فقط اندیشه سیاسی این دو گروه سلفی مد نظر خواهد بود و این به معنی عدم اهمیت آن مسایل نبوده و بیشتر از نظر تمرکز در موضوع پژوهش بدانها پرداخته نخواهد شد. پر واضح است که نگاه به چگونگی شکل گیری و تکامل اندیشه سیاسی اخوان المسلمین و القاعده از اهمیت وافری برخوردار بوده و خود یک مسئله جداست که مجال پژوهشی جداگانه ای نیز طلب می کند و در این پژوهش تنها به مروری تاریخی بسنده خواهد شد.

شاید بتوان این حکم کلی را صادق دانست که «روش عملی بر پایه و بنیاد معرفت استوار است». بنابراین می توان گفت که معرفت شناسی جهان بینی و به طور کلی نظام دانایی هر تمدن (و هر گروه و تشکیل)، مبنای روش اندیشه و فکر و زندگی یک قوم به طور عام و زندگی سیاسی آنان را به طور خاص تشکیل می دهد. (فیرحی، 1387: 16-15)

براساس این مفروض، نمی توان روش های عمل وو شیوه های رفتاری یک گروه و فرقه را از معارف، شناخت و وطرز فکر آنها منفک دانست چرا که از لحاظ منطقی، روش عمل تابعی از شناخت و معرفت است. به عبارت دقیقتر باید گفت که جهت گیری های روش شناختی و نحوه عمل یک گروه انسانی در جامعه اسلامی دقیقاً از همان سرچشمه هایی سرازیر می شوند که ارزش های سیاسی از آنها نشات می گیرند. سخن فوق به این معنی است که دانش های سیاسی و اعمال سیاسی و اجتماعی در درون دایره ی بسته ای از ارزش ها و پرسش های سیاسی زاده می شوند و توسعه یا زوال می یابند و در نهایت دریچه هایی را برای ظهور ساختار و نهادهای سیاسی و کنش ها و واکنش ها اجتماعی مشخص می گشایند (عنایت، 1362: 1).

با توجه به این شرح مختصر، روشن است که مطالعه اندیشه سیاسی این گروه ها مقایسه تطبیقی آنها نقشی انکار ناشدنی در شناخت ماهیت و نحوه عمل سیاسی و اجتماعی و نظامی این سازمان ها در کشورهای اسلامی داشته و تا حدود زیادی نقاط قوت و ضعف و نیز حساسیت های آنها را نمایان می سازد و درست با توجه به همین ملاحظات است که این پژوهش قصد دارد توجه خاص به نحوه تفکر و اندیشه سیاسی اخوان المسلمین و القاعده مبذول داشته و از نسبت نوع اندیشه سیاسی با نوع سیاسی آنها در جهان سخن بگوید.

پرسش اصلی پژوهش

پرسش اصلی این پایان نامه را به این ترتیب می توان بیان کرد:

ویژگی ها و مولفه های اندیشه سیاسی جماعت اخوان المسلمین و گروه های سلفی تکفیری بویژه سازمان القاعده چیست و نسبت آنها با یکدیگر کدام است؟

Finland Sevastopol joomla